Bu siteye abone olmak ve e-posta ile bildirimler almak için e-posta adresinizi girin.

Uluslararası Bakalorya Programında Drama ve Tiyatro

Bülent Sezgin/Uluslararası Bakalorya Organizasyonu (IBO), 1968 yılında İsviçre’nin Cenevre kentinde kültürlerarası ve evrensel geçerliliği olan bir eğitim müfredatını hayata geçirmek için kuruldu. Avrupa ülkelerindeki ulusal eğitim müfredatlarının en iyi yönleri incelenerek oluşturulan IBO müfredatı, özünde eleştirel düşünceyi hayata geçirmeyi, sıkı bir ölçme değerlendirme ile akademik dürüstlüğü sağlamayı ve farklı düşünce ve inançlara hoşgörüye sahip öğrenciler yetiştirmeyi hedeflemektedir. Dünya genelinde 1762 eğitim kurumunun uyguladığı bu program, Türkiye’de de yirminin üzerinde okul tarafından resmi olarak uygulanmaktadır. Programın resmi kitapçıkları incelendiğinde sürekli olarak IBO’nun misyonu, vizyonu ve oluşturulmak istenen yeni bir öğrenci profilinden bahsedilir. IBO öğrenci profili 10 maddeyi içerir; bunlar araştıran, bilgili, düşünen, iletişim kurabilen, ilkeli, açık fikirli, duyarlı, öğrendiğini yansıtabilen, dengeli ve risk alabilen kavramlarıdır.

Disiplinler arası bir şekilde meseleye bakıldığında, IBO sistemi 1960’lı yıllar sonrasında gelişen kapitalist modernleşmenin bir sonucudur. Küresel sermayenin ve globalizmin ihtiyaçlarına uygun bir şekilde yapılandırılan eğitim programı, yenilikçi liberal bir paradigmayı kendine baz alır. Küresel sermaye özünde dünyanın her ülkesinde görev yapabilecek, farklı etnik ve dinsel kimliklerle uzlaşmaya açık, risk alabilen, lider özelikleri olan yaratıcı bireylere ihtiyaç duyar.  Ayrıca ulus-ötesi şirketlerin hızlı gelişimi, bu şirketlerde çalışan üst düzey yöneticilerin ve devlet görevlilerinin (diplomat, elçi, üst düzey şirket yöneticisi vs.) çocukları için de bir eğitim sorunu ortaya çıkarmıştır. IBO’nun devreye girmesiyle bu kesimler için sorun büyük ölçüde çözülmüştür. IBO’nun yaygınlaşmasıyla bir çocuk ya da genç nereye giderse gitsin aynı eğitim sistemini uygulamaya devam edebilme şansına sahiptir. Anglo-Saxon bir vizyonu olan IBO’nun dünya genelinde uygulama dili İngilizce ve İspanyolca’dır.

IBO sisteminde yetişen bir çocuk oldukça kapsamlı, nitelikli ve seçkin bir eğitim almaktadır. IBO özünde ulusal eğitim sistemlerindeki ezberciliğe ve statükoculuğa karşı yapılandırılmıştır. Özelikle gelir düzeyi yüksek ailelerin çocukları ve sınav baskısından uzak öğrenciler için IBO oldukça işlevsel bir programdır. Çoklu-zekâ kuramlarından da etkilenen IBO müfredat modelinde sanat oldukça önemli bir yerde durmaktadır. IBO ilk yıllar programı (IB-PYP) 3-12 yaş aralığını, ortaokul programı (IB-MYP) 12-16 yaş aralığını, diploma programı (IB-DP) ise 16-18 yaş aralığını kapsar. Bildiride farklı yaş grupları için IBO kapsamındaki sanat eğitimi ve özelde drama ve tiyatronun nasıl yapılandırıldığı üzerinde duracağım.

IB-PYP kapsamındaki tüm dersler çapraz müfredat uygulaması dâhilinde aşağıdaki üç açık uçlu soruya yanıt vermeye çalışır:

1.      Ne öğrenmek istiyoruz?

2.      En iyi nasıl öğreniriz?

3.      Öğrendiğimizi nasıl anlarız?

IB-PYP kapsamında tüm derslerin ortak sorgulama yaptığı ana temalar da şunlardır:

1.      Biz kimiz?

2.      Zaman ve mekândaki yerimiz?

3.      Kendimizi ifade etme biçimimiz?

4.      Dünyanın işleyişi

5.      Kendi kendimizi organize etmek

6.      Gezegeni paylaşmak

2. IB-PYP DRAMA ÇALIŞMASI: KAPSAM VE İÇERİK

IB-PYP kapsamında drama çapraz müfredat uygulamalarında çok önemli bir işleve sahiptir. Buna göre drama seçmeli bir ders olarak değil, müzik ve görsel sanatlarla beraber çapraz müfredat uygulaması için tüm derslerin içinde kullanılır. Yani drama bağımsız bir ders değil, bir öğrenme aracıdır. Öğrenilen şey ise sanatın kendisini öğrenme ve sanat yoluyla öğrenme olarak ikiye ayrılabilir.  IB-PYP’deki drama mantığı, öğrencinin üzerinde çalıştıkları sorgulama ünitesinden alınmış kavramları drama yoluyla incelemesidir. Yani IB-PYP drama, daha çok eğitimde drama uygulamalarına odaklanır, ancak bunu yaparken öğrenciye drama yaşantısı verir ve tiyatro sanatına dair bilgilenmesini de sağlar. Bu anlamda IB-PYP drama özgün bir içeriğe sahiptir.

Bir öğretmenin drama yoluyla sorgulama programı oluşturması için kendisine 4 temel soruyu sorması gerekir:

  1. Öğrencinin neyi öğrenmesini istiyoruz?
  2. Öğretmenler bu konuyla ilgili ne öğrenmelidir?
  3. Öğrenciler en iyi nasıl öğrenir?
  4. Öğrencilerin ne öğrendigini nasıl anlarız?

PYP’de drama kapsamındaki ana beklentiler 6 başlık altında toplanabilir: yaratıcı araştırma ve ifade etme, tekniği içselleştirme, performans, kişisel ve sosyal gelişim, yansıtma-değerlendirme-zevk alma, toplumun içindeki drama.  Pratikte bu 6 başlık birbiriyle iç içe ve iletişim içinde olmasına rağmen her biri oldukça detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Drama programındaki altı başlığın 3-5, 5-7, 7-9 ve 9-12 yaş aralığında nasıl geliştiği tablolarla tanımlanmıştır. Bildiri kapsamında bu kavramları kısaca özetlemek istiyorum.

Yaratıcı araştırma ve ifade etme de öğrenciler hayal güçlerini ve yaratıcılıklarını geliştirme şansı elde ederler ve bunları çeşitli drama durumlarına uygulayabilirler. Tekniği içselleştirme durumunda öğrenciler senaryo yazma, sahne yönetme ve kostüm, özel efekt ve set  düzenleme gibi bazı teknik durumlara karşı becerilerini geliştirirler.  Performansta öğrenciler bir karakter geliştirir ve ses, jest ve mimiklerini kullanarak verilen  duruma uygun rol oynama ediminde bulunurlar. Kişisel ve sosyal gelişmede öğrenciler tartışma becerilerini geliştirirler ve küçük gruplar içinde bağımsız ve ortak çalışırlar. Yansıtma, değerlendirme ve zevk alma durumunda öğrenciler performanslarını geliştirmek için kendilerinin ve başkalarının çalışmaları üzerinde düşünmek için zaman harcarlar.  Toplumun içindeki dramada öğrenciler, performans sanatlarıyla ilgili deneyimlerini tartışır, öykünün anlatımını açıklar, üretimdeki elementlerin etkili olup olmadığını tanımlarken farklı kültür ve dönemlere ait teatral gelenekleri analiz ederler.  Özetle PYP kapsamındaki drama bir disiplin olarak yaratıcı yeteneklerin, sözlü ve sözsüz anlatımların, başkalarının bakış açılarına farkındalık oluşturmanın ve estetik zevk ve hazzın gelişmesini içerir.

Program okullar tarafından öğretmen niteliği, mekân ve süre bakımından esnek tanımlanmıştır. PYP’deki drama anlayışı eğitimcilere ilkesel bir çerçeve sunar. Ortak kavramlar için 21 kelimeden oluşan bir sözlük bile hazırlanmıştır. Programı uygulamak isteyen öğretmenler anahtar kavramlardan yola çıkarak kendi özgün tarzlarını ortaya çıkarmalıdır. Bunun için ise drama tekniğini kullanacak öğretmenin işlenecek konulara dair ön bir fikri ve hazırlığı olmalıdır. Ayrıca öğrencilere kendi çalışmalarını drama yoluyla aktif bir şekilde yansıtma fırsatı verilmelidir.  Örneğin yaşı daha büyük öğrencilerin drama yaparak kendi öğrendiklerini küçük yaştaki öğrencilere açıklama ve ifade etmesi tavsiye edilmeli ve böylelikle küçük yaştaki öğrencilerin yeni bir deneyim kazanması sağlanmalıdır. Öğretmen çocuğun dramadaki gelişimini kayıt altına almalı, yönergelere uygun portfolyo çalışmaları yapmasını teşvik etmelidir.

Yaş gruplarına göre dramanın ne tür bir gelişim evresi geçirdiği Türkiye’de çok fazla incelenmemiş alanlardan birisidir. Özelikle uygulama düzeyinde drama çalışmaları yapılırken yaş ve gelişim özelikleri analiz edilememektedir. PYP drama bu anlamda okul öncesinden ortaokula kadar en azından bize bir tartışma zemini sağlar. Örneğin bir çocuğun hangi yaşta tiyatro yapabileceği ya da sahne performansını seyirci ile paylaşacağı tartışmalı konulardan birisidir. PYP performans başlığından bir örnekle tartışmayı derinleştirmek istiyorum. PYP drama kitapçığında, performans konusu yaş gruplarına göre incelenir, aşağıdaki bölüm örneklem oluşturmak için kitapçıktan özetlenmiştir.

Performans başlığında 3-5 yaş aralığının sonuna doğru bir çocuk:

Pek çok sesi taklit eder örneğin; yüksek ya da alçak ses çıkaran bir kuşu,  hırıltı ve ya kükremeyi. Hareketleri veya mekân kullanımını keşfeder. Fikirleri tek bir formatta paylaşır örneğin; sözsüz tiyatro. Ön prova süresi ve zaman hazırlığı olmadan mış’ gibi yapar.

Performans başlığında 5-7 yaş aralığının sonuna doğru bir çocuk:

Verilen bir durumdaki karakterin portresini çizer. Bir performans için kendi sonlarını oluşturur. Problem çözücü bir araç olarak performansı kullanır. Ses ve vücut arasındaki ilişkinin farkındalığını geliştirir. Drama tekniklerini kullanarak izleyiciye bir mesaj ulaştırır. Birden fazla formatta fikirlerini paylaşır örneğin; taklit ederek veya kuklalarla. Partneriyle beraber dramatik aksiyonu kullanarak doğaçlama yapabilir.

Performans başlığında 7-9 yaş aralığının sonuna doğru bir çocuk:

Verili bir durumdaki karakterin portresini çizer ve bunu sürdürebilir. Bir performansın olası sonuçlarını tahmin eder. Performansı problem çözücü bir araç olarak kullanır. Belirli bir izleyici kitlesi ya da bir amaç için bir performans yaratır. Karakter seslerinde, doğaçlamalarda ve aksanlarda kullanılan ses kontrolü kavramını deneyimler ve geliştirir. Birden fazla formatta fikirlerini paylaşır örneğin; taklit ederek, kuklalarla veya hikâye anlatıcılığıyla, resmi ve resmi olmayan performans çeşitlerinin ayırt edilmesiyle. Doğaçlamayı kullanarak küçük gruplar içinde bir bölüm yaratır.

Performans başlığında 9-12 yaş aralığının sonuna doğru bir çocuk:

Performansı problem çözücü bir araç olarak kullanır. Pek çok formatı ve performans çeşitlerini uygun bir şekilde seçer ve kullanır; örneğin çalışılmış bir müzik ve doğaçlanmış taklit. İkna edici teknikleri vücut dilinde ve yüz ifadelerinde kullanır. Kendilerine güvenerek ve hayal güçleriyle özgür ve ani olarak doğaçlama yapar.

Bu örneklem bile süreçsel dramanın hangi dönemde gösteriye dönüşebileceğine dair bizlere fikir verebilir, ayrıca Türkiye’de kanayan bir yaraya dönüşmüş yılsonu gösterileri mantığına dair bilimsel bir tartışma zemini sağlayabilir.

3. IB-DP TİYATRO DERSİ: KAPSAM VE İÇERİK

IBO programında lise döneminde grup 6 dersi (sanat dersi kategorisinde) olarak tanımlamış ve iki yıl süresi olan bağımsız bir ders olarak yapılandırılmış, oldukça kapsamlı bir içeriğe sahip tiyatro dersi söz konusudur. Öğrenci haftada 5 saatten az olmamak üzere tam iki yıl boyunca dersi alır.

Tiyatro dersi bireyin bir kültür olarak tiyatro sanatını tanımasını ve kendisini entelektüel anlamda geliştirmesini hedefleyen bir müfredat içeriğine sahiptir. Bu anlamda klasik bir yaratıcı drama çalışmasından ya da prodüksiyon üretimini başat sayan tiyatro kulübü faaliyetinden oldukça farklıdır. Temel amaç dersi alan öğrencinin ulusal ve global ölçekte, çok boyutlu bir şekilde tiyatroyu yorumlayabilmesi ve ezberci bir mantıktan uzak bir şekilde teatral yaratıcılığını geliştirmesi üzerine kuruludur. Ders haritasına bakıldığında amaçlar şu şekilde tanımlanır:

1.      Birden fazla kültüre ait tiyatro geleneklerini teorik ve pratik bir şekilde anladığını göstermek

2.      Prodüksiyonun öğelerini ve teatral pratiği anladığını göstermek

3.      Farklı türdeki performansları eleştirel bir şekilde değerlendirmek

4.      Bir performansın yapım ve sunumunda pratik olarak bulunmak ve temel seviyede teknik uzmanlık kazanmak

5.      Tiyatro çalışmalarındaki kişisel gelişimini düzenli olarak değerlendirmek ve bunu kaydetmek

6.      Çalıştığı tiyatro konuları hakkında yeterli bir araştırma yapmak ve bunları uygulamak

7.      Oyun metinlerini ve farklı performans içeriklerini analitik ve imgesel düzeyde yorumlamak

8.      Bireysel çalışmaya önem vermek ve grup çalışmasına yatkınlığını geliştirmek

IBO tiyatro dersinin (standart seviyede) içeriği ve kapsamı 5 ana başlıktan oluşmaktadır:

1.      Bir tiyatronun yapım sürecine katılmak (öğrenci bir tema seçer ve performans için bir eylem planı çıkarır, buradaki temel amaç düşünsel bir konsept oluşturmaktır.)

2.      Tiyatroda performans görevi almak (öğrenci en az iki projede iki farklı fonksiyonla yer almak zorundadır, bu bölüm birebir uygulama içermelidir.)

3.      Dünya tiyatrosu ile ilgili araştırma yapmak (öğrenci en az iki farklı kültüre ait araştırma yapmak zorundadır.)

4.      Bağımsız Proje (öğrenci özgün ve yaratıcı bir sanatsal çalışma yapmak zorundadır)

5.      Günlük (öğrenci ders sürecindeki bireysel gelişimini görsel-yazılı ve işitsel şekilde kayıt altına almak zorundadır)

Ders içeriği bu anlamda ne salt oyunculuk çalışması, ne de sadece tiyatroya dair bir konuda teorik araştırma yapmaktır. IBO tiyatro dersinde uygulama, teori ve kültürlerarası çalışmanın iç içe geçtiği oldukça zengin bir içerik söz konusudur. Teori ve uygulamayı iç içe geçiren bu program, aynı zamanda disiplinler arası çalışmayı, sanat felsefesini ve eleştirel düşünceyi de gündemine alır. IBO tiyatro dersinde Bilgi Kuramı (TOK) adı verilen konsept ile de bağlantı kurularak, sanatın önemi, teatral değerlendirme kriterleri, sanatçı ve etik ilişkisi, tiyatronun toplumsal bağlamı sorgulanır.

Dersi özgün kılan önemli araçlardan bir tanesi de ölçme ve değerlendirme yönüdür. Genel IBO programında oldukça katı ve akademik dürüstlüğü ön plana çıkaran bir ölçme anlayışı vardır. Buna göre her dersin okul içi ve okul dışı olmak üzere 2 değerlendirme aracı vardır. Ağırlığı oluşturan ise, okul dışı değerlendirmedir. Yapılan tüm ödev ve sınavlar IBO kurumunun Galler’in Cardiff kentindeki genel merkezinde okunmaktadır. Yani sizin öğrenciniz, IBO programındaki farklı öğretmenler tarafından değerlendirilmektedir. Hatta sizin verdiğiniz not bile notlandırılmaktadır. Sistem sadece öğrenciyi değil, öğretmeni veya idarecileri de denetlemektedir. Tüm öğrenciler lise 11.sınıfta IBO programına başlamadan önce akademik dürüstlüğe uyacaklarına dair imza verirler. Yapılan ödevlerde intihal ve akademik hırsızlığı önlemek için sıkı önlemler uygulanmaktadır. Tiyatro dersinin ölçme değerlendirmesi ise aşağıdaki gibidir:

IB-DP Tiyatro Dersi Standart Seviye Ölçme-Değerlendirmesi:

Okul Dışı Değerlendirme %50 ağırlığındadır.

1. Öğrenci 1500-1750 kelimeden oluşan bir araştırma ödevi hazırlar. (%25 etkisi vardır) Örneğin Brecht tiyatrosunda yabancılaştırma öğesinin kökenleri vs.

2.      Öğrenci pratik uygulamayı düşünerek yaratıcı bir fikir ve bir performans teklifinde bulunur. Bu teklif görsel materyal destekli bir şekilde 250 kelimelik yazılı sunumu içerir. (%25 etkisi vardır) Örneğin Godot’u Beklerken oyununu bir alışveriş merkezinde nasıl kurgulardım? vs.

Okul İçi Değerlendirme %50

1.      Tiyatro performansı ve prodüksiyon sunumu için 5 ya da 7 görselle desteklediği 20 dakikalık sözel bir konuşma yapar. (%25 etkisi vardır) Örneğin izlediği bir oyunun eleştirisini yapar

2.       En az 2000 kelimeden oluşan bağımsız bir portfolyo çalışması yapar (%25 etkisi vardır)

İki yılın sonunda iç ve dış değerlendirmeye tabi olan bir öğrenci 7 üzerinden puan alır, dersi geçebilmesi için en az 3 ya da 4 notunu almalıdır.

IB-DP programı tiyatro dersi öğretmene içerik oluşturma özgünlüğü sağlamaktadır. 2 yıllık müfredat üç ana başlığa (yapım, performans ve dünya tiyatrosu) da yer verecek şekilde öğretmen tarafından yapılandırılır. Programı uygulayacak öğretmenler için hazırlanmış yönerge kitapçığında müfredat oluşumu için 4 yöntem önerisi sunulmuştur.

  1. Modüler yaklaşım: Dersin içeriği birçok ünite dizisine göre hazırlanabilir. Bu üniteler birbiriyle kopuk da olabilir, birbiriyle tamamlayıcı bir ilişki içinde de olabilir.
  2. Sıralama yaklaşımı: Dersin içeriği hazırlanırken bir sömestr dönemi özel zaman dilimlerine ayrılır, her zaman diliminde farklı konuda çalışmalar yapılabilir.
  3. Tematik yaklaşım: Dersin içeriği hazırlanırken her sömestr dönemi için ana bir tema seçilir, tüm içerik de bu temayla ilişkili bir şekilde yapılır. Örneğin komedi konusu ana tema ise, öğretmen yapım olarak tiyatro sürecinde mask konusu üzerine çalışabilir, dünya tiyatrosunda Commedia Dell’art başlığını seçebilir ve performans olarak da komedya türüne ait bir oyunda öğrencilere oyunculuk sorumluluğu verebilir.
  4. Başlangıç noktası yaklaşımı: Tematik yönteme benzer olan bu tarzda, öğretmen bir yetenek, bir estetik gelenek, bir oyun metni ya da yazar, bir tiyatro türü, aşk, ritüel, savaş gibi ana temalardan yola çıkarak ders planı hazırlar.

IB-DP programında yer alan tiyatro eğitimcileri, öncelikle resmi olarak IBO programını uygulayan ya da programa başvuru yapmış aday okullarda çalışan eğitimciler olmak zorundadır. Program başlamadan önce zorunlu bir eğitim sürecine katılır ve sertifikasını alır. Ben Haziran 2009’da Almanya’nın Berlin kentinde İngiliz eğitimci Jim Morrisey’in liderliğinde yapılan çalışmaya katılarak sertifikamı aldım. 20 kişinin katıldığı üç günlük çalışmada tiyatro dersi hakkında seminer aldık. Ayrıca IBO, Uluslararası Okul Tiyatroları Birliği (ISTA) ile de bağlantılı çalışmalar yapmakta ve dünyanın birçok kentindeki okullarda workshoplar düzenlemektedir.

4.SONUÇ VE ÖNERİLER:

IBO programındaki drama çalışmasının yapılandırılması ve tiyatro dersinin içeriği ülkemizdeki sanat eğitimcileri tarafından dikkatle incelenmelidir. Seçkinci bir anlayışla, çoklu zekâ ve çapraz müfredat ilkelerinden hareketle oluşturulmuş program, yaş grubu özeliklerini de dikkate almasıyla önümüzde önemli bir model olarak durmaktadır. Benim düşünceme göre, IB-PYP kapsamındaki drama temel olarak eğitimde drama çalışmasına dönüktür. Drama çalışması dersler arası ilişkiyi sağlamak için kullanılan bir araçtır, bağımsız bir sanat formu olarak düşünülmez. Sadece drama öğretmenleri tarafından değil, tüm öğretmenler tarafından kullanılabilir. Kuru ve didaktik bir yaklaşımdan uzaklaşıldığı ölçüde, dramanın eğitim kalitesini artırdığı bilinen bir gerçektir. Bu anlamda tema bazlı bir çalışma olan IB-PYP uygulamaları analiz edilmelidir.

IB-DP kapsamındaki tiyatro dersi ise sadece liseler için değil Türkiye’deki tiyatro bölümleri ya da konservatuarlara da model oluşturabilecek bir içerik ve kapsamda hazırlanmıştır. Lise programında iki yıl süren, haftada beş saati kapsayan program gerek içerik gerekse de yaklaşım açısından çok değerli bir yerde durmaktadır. Ayrıca IB-DP tiyatro programı, resmi ve devletçi bir eğitim yaklaşımından uzaklaşmak ve yenilikçi arayışları oluşturmak açısından öğretmenlere manevra şansı sağlamaktadır. Türkiye’de tiyatro ve drama alanında sistematik yaklaşımlar konusunda sıkıntı yaşandığı herkes tarafından bilinen bir gerçekliktir. Bu anlamda IB-DP programı önümüzde incelenmesi gereken bir model olarak durmaktadır. Ancak bu model incelenirken, Türkiye koşullarındaki ihtiyaçlar, öğrencilerimizin yabancı dil seviyeleri ve felsefi-düşünsel bilgi birikimlerinin gözden geçirilmesi gerekmektedir. Sanat derslerinin bilimsel ve metodolojik yaklaşımlarla zenginleştirilmesi, disiplinler arası bir boyut kazanması ve Türkiye’ye özgü elitist olmayan bir modelin ortaya çıkması için IBO programının yorumlanması gerekmektedir.

Bu bildiri İstanbul Üniversitesi’nde yapılan Uluslararası Eğitimde Yaratıcı Drama Sempozyumu’nde sunulmak üzere hazırlanmış ve bildiri kitapçığında yayınlanmıştır. Yazarın izni alınarak bu bölüme eklenmiştir.

Okuyucu Yorumları

“Uluslararası Bakalorya Programında Drama ve Tiyatro” yazısına bir yorum var.

  1. Tuncay JILTA. diyor ki:

    Tiyatro’ya katilmak icin yada oyuncu olmak için ne yapmam lazim yardimci olursaniz sevinirim…

Yorum


işlemi tamamlayınız:


dokuz − 6 =

TÜM YAZARLAR >>

TÜMÜ >>